Қызметкерді ресми қалай рәсімдеу керек: еңбек шарты, ЕСУТД, аударымдар — ЖК мен ЖШС-ге қадамдық нұсқаулық

Алғашқы қызметкерді алу — шағын бизнес үшін үлкен қадам, және көбі оны «әзірге ресми емес, кейін көреміз» деп бастайды. Бұл ең қымбат қателердің бірі: айыппұл, өндірілетін салықтар және қызметкермен даудағы әлсіз позиция. Ал шын мәнінде рәсімдеу бір күнге сыятын бес қадамнан тұрады. Бұл мақалада ЖК мен ЖШС үшін қызметкерді ресми қалай алу керектігін қарапайым тілмен түсіндіреміз: құжаттар, еңбек шарты, ЕСУТД, сынақ мерзімі, аударымдар және жауапкершілік. Заңнама жаңарып тұрады, сондықтан даулы мәселеде Еңбек және Салық кодекстерінің қолданыстағы редакциясын тексеріңіз.

Қызметкерден қандай құжат сұрайды

ҚР Еңбек кодексі (32-бап) еңбек шартын жасау үшін қажетті құжаттардың тізімін нақты белгілеген — одан артық сұрауға болмайды:

• жеке куәлік (немесе паспорт), 16 жасқа толмағандар үшін — туу туралы куәлік;
• тұрғылықты жері бойынша тіркеу туралы құжат;
• білімі, біліктілігі туралы құжат — егер жұмыс арнайы білімді талап етсе;
• еңбек қызметін растайтын құжат — тәжірибе қажет болса (енді көбіне ЕСУТД-дағы электронды жазба);
• медициналық тексеру құжаты — заң талап ететін жұмыстар үшін (тамақ өнеркәсібі, медицина, білім, ауыр жағдайлар).

Шетелдік азаматтар үшін қосымша рұқсаттар қажет. Қызметкерді жеке тұлғаның деректеріне (ЖСН, банк шоты) жалақы төлеу және салық есептілігі үшін сұрайсыз — бұл шарт жасалғаннан кейін.

Еңбек шартын жасау

Еңбек шарты жазбаша түрде, кемінде екі данада жасалады, әр жақ қол қояды, бір данасы қызметкерге беріледі (33-бап). Электронды шартты екі жақ ЭЦҚ-мен қол қоюға болады. Шарт жұмысқа іс жүзінде кіріскенге дейін жасалуы керек.

Шартта міндетті түрде болуы керек (28-бап):

• жақтардың деректері: жұмыс берушінің атауы, БСН/ЖСН, мекенжайы; қызметкердің аты-жөні, ЖСН, мекенжайы;
• лауазым (мамандық) және еңбек функциясы;
• жұмыс орны;
• шарттың мерзімі (белгісіз немесе белгілі мерзімге) және жұмысты бастау күні;
• жұмыс уақыты мен демалыс режимі;
• жалақының мөлшері мен төлеу тәртібі (күні, тәсілі);
• еңбек жағдайлары, кепілдіктер мен өтемақылар;
• жақтардың құқықтары мен міндеттері;
• сынақ мерзімі туралы шарт — егер қолданылса.

Үлгіні интернеттен алуға болады, бірақ әр тармақты өз жағдайыңызға бейімдеңіз: сатушыға кеңсе қызметкерінің үлгісі жарамайды (ауысым кестесі, материалдық жауапкершілік, кассамен жұмыс тармақтары керек). Толық материалдық жауапкершілік (кассир, қоймашы) — бөлек жазбаша шартпен және тек заңдағы тізімдегі лауазымдар үшін.

ЕСУТД-да тіркеу

ЕСУТД — еңбек шарттарын есепке алудың бірыңғай жүйесі, enbek.kz порталында жұмыс істейді. Жұмыс беруші әр еңбек шарты, оған өзгеріс және оның тоқтатылуы туралы деректерді жүйеге енгізуге міндетті. Дәл осы жазбалар қызметкердің электронды еңбек кітапшасын құрайды, сондықтан ол сіздің компанияда жұмыс істегенін кейін осы арқылы дәлелдейді.

Қалай істеу: enbek.kz-ке жұмыс берушінің ЭЦҚ-сымен кіріп, «Жұмыс беруші кабинеті» → «Еңбек шарттары» бөлімінде жаңа шарт қосасыз: қызметкердің ЖСН-і, лауазым, шарт нөмірі мен күні, мерзімі, жалақы, жұмыс режимі. Шарт қағазда болса — деректері енгізіледі; электронды болса — жүйеде жасалып, екі жақ ЭЦҚ-мен қол қояды. Тіркеуді бухгалтерге немесе кадр маманына тапсыруға болады — оларға кабинетте рөл беріледі.

Сынақ мерзімі

• Ұзақтығы — үш айға дейін (36-бап). Ұйым басшылары мен орынбасарлары, бас бухгалтерлер мен орынбасарлары, филиал басшылары үшін — алты айға дейін.
• Тек шартта жазылса. Жазылмаса — сынақсыз қабылдаған саналады.
• Жалақы — шартта көрсетілгендей. «Сынақ кезінде жартысы» деген шарт заңсыз. Қызметкердің барлық құқығы бірінші күннен күшінде.
• Сынақтан өтпеді деп босату — мерзім біткенге дейін, себептері көрсетілген жазбаша хабарламамен (37-бап). Мерзім өтіп, қызметкер жұмысын жалғастырса — сынақтан өткен саналады.
• Ауырған күндер сынақ мерзіміне кірмейді.

Жалақы, салықтар және аударымдар

Қызметкермен келісілген «қолға» сома — сіздің толық шығыныңыз емес. Есептелген жалақыдан қызметкер есебінен ұсталады: жеке табыс салығы және міндетті зейнетақы жарнасы. Жалақының үстінен жұмыс беруші есебінен төленеді: әлеуметтік салық (салық режиміне байланысты), әлеуметтік аударымдар, міндетті әлеуметтік медициналық сақтандыру аударымдары және жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарнасы.

Жоспарлау үшін жеткілікті ереже: қолына 250 000 ₸ алатын қызметкер компанияға айына шамамен 320 000 – 340 000 ₸ түседі. Мөлшерлемелер, шекті сомалар мен жеңілдіктер (мысалы, оңайлатылған декларациядағы ЖК үшін) өзгеріп тұрады — нақты есепті ҚР Салық кодексінің қолданыстағы редакциясымен, онлайн-калькулятормен немесе бухгалтермен жасаңыз.

Төлеу тәртібі: жалақы теңгемен, айына кемінде бір рет, келесі айдың бірінші онкүндігінен кешіктірмей, шартта жазылған күні (113-бап). Кешіктірген әр күн үшін өсімпұл есептеледі. Ай сайын қызметкерге есеп айырысу парағын беру керек. Аударымдар мен салық есептілігі — Салық кодексінде белгіленген мерзімдерде.

Жұмыс берушінің күнделікті міндеттері

• Жұмыс уақытын есепке алу: табель, ауысым кестесі (кесте кезең басталардан 10 күн бұрын хабарланады), үстеме жұмыс — жазбаша келісіммен және шектеулерде.
• Демалыс: жыл сайынғы ақылы демалыс кемінде 24 күнтізбелік күн, демалыс ақысы демалысқа дейін кемінде 3 жұмыс күні бұрын төленеді.
• Еңбек қауіпсіздігі: нұсқама (жұмысқа кірген кезде және кезеңді), қауіпсіз жағдай, қажет болса — арнайы киім мен медициналық тексеру.
• Кадрлық құжаттар: қабылдау, ауыстыру, демалыс, босату туралы актілер (бұйрықтар); ішкі еңбек тәртібі ережелері; қызметкерге қол қойғызып таныстыру.
• Айыппұл салуға болмайды: тәртіптік жаза — ескерту, сөгіс, қатаң сөгіс, босату. Жалақыдан ұстау — тек заңда көрсетілген жағдайда, сот шешімімен немесе қызметкердің жазбаша келісімімен.

Рәсімдемегені үшін жауапкершілік

Еңбек шартынсыз жұмысқа жіберу — Әкімшілік құқық бұзушылық кодексі бойынша айыппұл; мөлшері бизнес субъектісінің санатына (шағын, орта, ірі) байланысты және қайталанса өседі. Қосымша салдары:

• салық органы төленбеген салықтар мен аударымдарды өсімпұлмен және айыппұлмен өндіреді;
• қызметкер сотқа берсе, іс жүзінде жұмысқа жіберу еңбек шарты жасалған деп танылады — сіз жалақыны, демалыс өтемақысын және өсімпұлды төлейсіз;
• жұмыс орнында жарақат болса, рәсімделмеген қызметкер үшін жауапкершілік әлдеқайда ауыр;
• ізденушілер сұхбатта «ресми ме?» деп сұрайтын болды — рәсімдемейтін компанияға жақсы кандидаттар бармайды.

Чек-лист: бір күнде рәсімдеу

1. Құжаттарды алыңызЖеке куәлік, тіркеу, білім туралы құжат (қажет болса), медкітапша (қажет болса). Көшірмелерін жеке іске тігіңіз.
2. Еңбек шартын жасаңыз28-баптағы барлық міндетті тармақпен, сынақ мерзімін қосып. Екі дана, екі жақ қол қояды, біреуі — қызметкерге.
3. Қабылдау туралы акт (бұйрық) шығарыңызҚызметкер қол қойып танысады. Ішкі тәртіп ережелерімен және еңбек қауіпсіздігі нұсқамасымен таныстырыңыз.
4. ЕСУТД-да тіркеңізEnbek.kz, жұмыс беруші кабинеті. Сол күні немесе жақын күндері.
5. Бухгалтерияға беріңізЖалақы есептеу, аударымдар, салық есептілігі. Бухгалтер жоқ болса — аутсорсинг немесе онлайн-бухгалтерия сервисі: ай сайынғы шығын айыппұлдан әлдеқайда аз.